गणेश चतुर्थी : माहिती, इतिहास, महत्त्व आणि साजरा करण्याची पद्धत
लेखक: आपले नाव | दिनांक: २८ मे २०२५
गणेश चतुर्थी हा हिंदू धर्मातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि लोकप्रिय सण आहे. दरवर्षी भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या चतुर्थीला हा सण साजरा केला जातो. हा दिवस श्री गणपती बाप्पांच्या जन्मदिवसाचे प्रतीक मानला जातो. गणेश चतुर्थीचा सण महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, आंध्रप्रदेश आणि देशभर मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो.
गणेश चतुर्थीचा इतिहास
पुराणांनुसार, देवी पार्वतीने आपल्या शरीरावरील उटण्यापासून गणेशाची मूर्ती तयार केली आणि त्यात प्राण फुंकले. गणेशाला स्नानगृहाच्या दारावर उभे करून त्या स्नानाला गेल्या. तेव्हा शिवशंकरांनी गणेशाला ओळखले नाही आणि त्याचा शिरच्छेद केला. नंतर पार्वतीच्या रागामुळे शिवशंकरांनी हत्तीच्या डोक्याची जोड देऊन गणपतीला पुनर्जन्म दिला. त्यानंतर गणेशाला सर्वांत प्रथम पूजा करण्याचा मान मिळाला.
या पौराणिक कथेशिवाय, गणेश चतुर्थीचा सण १८९३ साली लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक स्वरूपात सुरू केला. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात हिंदूंना एकत्र आणण्यासाठी आणि सामाजिक एकजूट निर्माण करण्यासाठी त्यांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू केला, ज्याचा उद्देश समाजात राष्ट्रभक्ती आणि एकात्मता पसरवणे हा होता.
गणेश चतुर्थीचे धार्मिक आणि सामाजिक महत्त्व
गणपती बाप्पा हे विद्येचे, बुद्धीचे आणि अडथळे दूर करणारे देव मानले जातात. कोणतेही शुभ कार्य करताना प्रथम गणपतीची पूजा केली जाते. गणेश चतुर्थीच्या दिवशी घरामध्ये किंवा सार्वजनिक मंडळांमध्ये गणपतीची मूर्ती आणून, मूर्तीस दूध, दुर्वा, लाडू, मोदक आणि फुलांनी पूजा केली जाते.
या सणाचे सामाजिक महत्त्वही मोठे आहे. सार्वजनिक गणेशोत्सवामुळे समाजातील विविध घटक एकत्र येतात, विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, आरोग्य शिबिरे, रक्तदान शिबिरे, नाट्यस्पर्धा, भजन, कीर्तन यांचे आयोजन केले जाते. त्यामुळे समाजात एकात्मता, बंधुभाव आणि सहकार्य वाढते.
साजरा करण्याची पद्धत
गणेश चतुर्थीच्या दिवशी लोक अशुभ गोष्टी दूर करण्यासाठी गणपतीची पूजा करतात. घरात किंवा मंडपात गणपतीची मूर्ती प्रतिष्ठापित केली जाते. प्रतिष्ठापनेपूर्वी घरात मंगलस्नान करून, पुजाऱ्याच्या हातून पूजा करून गणपतीला बसवले जाते. गणपतीला दुर्वा, जास्वंद, तुळशी, मोदक, लाडू, नारळाचा नैवेद्य अर्पण केला जातो. सकाळ-संध्याकाळ आरती केली जाते. गणपती बाप्पाला आवडणारे उकडीचे मोदक हे खास पक्वान्न बनवले जाते. गणपतीची प्रतिष्ठापना १, ३, ५, ७, ९ किंवा ११ दिवस केली जाते. शेवटी, गणपती विसर्जनाच्या दिवशी ‘गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या’ चा जयघोष करीत विसर्जन मिरवणूक काढली जाते.
विशेष वैशिष्ट्ये
- गणपतीची मूर्ती शाडू मातीची बनवण्यावर भर दिला जातो, जेणेकरून पर्यावरणाचे रक्षण होईल.
- सार्वजनिक मंडळांमध्ये थीम आधारित सजावट, आरोग्य शिबिरे, सामाजिक उपक्रम राबवले जातात.
- सांस्कृतिक कार्यक्रमांतून नाट्य, नृत्य, भजन, कीर्तन सादर केले जाते.
- उकडीचे मोदक, पुरणपोळी, लाडू हे विशेष पक्वान्न बनवले जातात.
निष्कर्ष
गणेश चतुर्थी हा सण श्रद्धा, भक्ती, बंधुत्व, सामाजिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक वारसा जपणारा सण आहे. प्रत्येक वर्षी मोठ्या भक्तिभावाने आणि आनंदात साजरा केला जाणारा हा सण पर्यावरणपूरक साजरा करण्याची गरज सध्या निर्माण झाली आहे. त्यामुळे शाडू मातीच्या मूर्ती, पाण्यात विरघळणारे रंग, आणि सामाजिक उपक्रम यांचा अंगीकार करणे हे आपल्या कर्तव्याचे भाग आहे.